En çok satan kitaplar listesinde
haftalarca birinci sırada yer alan
Freakonomics kitabının yazarı Steven
Levitt, yaklaşık bir yıl önce New York
Times'da, Yale Üniversitesinde
yapılan çok ilginç bir araştırma
hakkında ses getiren bir yazı yazdı.
Yazının ve araştırmanın ilginç
olmasının nedeni, 
bu araştırma para ve maymunlarla
ilgili.Keith Chen, Yale Üniversitesinde
ekonomi bölümünde görev yapan bir
profesör.Keith Chen'in araştırması;

Maymunlara, para kullanmayı
öğretmek ve bunun sayesinde
topladığı bilgileri, bizlerin yani
insanların, para ile olan ilişkisini
karsılaştırıp, çeşitli sonuçlar
çıkarmak. Araştırma, Yale
Üniversitesinin maymun
laboratuarında başlıyor.

Bu laboratuarda 7 adetcapuchin
maymunları, bir ana ve birçok küçük
deney kafeslerinde, para kullanmayı
öğreniyorlar. Para olarak, gümüş
renkli, somun kullanılıyor.

Süreç gayet basit. Ana kafesten bir
maymun alınıp, deney kafesine
koyuluyor. Bu maymuna para adını
verdikleri somun veriliyor. Maymun
öncellikle bu somunu kokluyor,
ağzına götürüyor. Bu aşamada bir
tepsi içinde çeşitli yiyecekler
getiriliyor: elma, üzüm ve jell-o.
Amaç, bu 7 maymunun her birinin
sevdiği yiyecek türünü bulmak ve bu
yiyeceği elde etmek için parayı
kullanmalarını sağlamak. Deney
kafesindeki maymun elmayı
seçiyor.Araştırmacılar, maymuna
elmayı vermeden önce, elinden
parayı alıp,maymuna yiyeceği
veriyorlar. 

Bu süreç haftalarca sürüyor ve
maymunlar birkaç hafta
sonra,ellerindeki somunun yani
paranın gücünü anlamaya
başlıyorlar.Maymunlar paranın
kullanımını; araştırmacılar, en çok
tercih edilen 
yiyeceği  öğrendikten sonra, yeni bir
süreç başlıyor: fiyatlandırma. Bu yeni
süreçteki amaç, maymunların, biz
insanlar gibi rasyonel kararlar verip
vermediğini bulabilmek. Böylece
araştırmacılar, birçok maymunun
tercihi olan jell-o'nun fiyatını iki
somun, elmanın fiyatını yarım somun
ve üzümün fiyatını ise bir somun
yapıyorlar. Buldukları sonuç ise
gerçekten ilginç. Maymunlar, deney
sırasında, biz insanlar gibi para
harcama konusunda çoğu zaman
rasyonel davranıyorlar. Parasını, en
çok yiyecek alabileceği şekilde
harcamaya başlıyorlar. Maymunlar, 1
somun verip, 2 dilim elma almayı,
fiyatı 2 somun olan bir adet jell-o'ya
tercih etmeye başlıyor.

Buraya kadar her şey güzel!
Günlerden bir gün, yine ana
kafesten, deney kafesine alınan
maymun, deney kafesindeki bir tepsi
içinde bulunan 12 somunu  görüp,
aniden çılgına dönüyor. Paraların
bulunduğu tepsiyi kapıp, ana kafese 
fırlatıyor ve kendisini de ana kafese
atıyor. Ana kafesteki bütün
maymunlar bir anda gökten para
yağdığını görüp, yere düşen paraları
kapışmaya başlıyorlar. Levitt, bunu
yazısında maymun tarihinde
gerçeklesen ilk "banka
soygunu"(maymunun tepsiyi
çalması) ve "hapishane
kaçışı"(maymunun deney
kafesinden, ana kafese kaçışı) olarak
tanımlıyor.Bütün bu kaos içinde
araştırmacılar, ana kafesteki
maymunlardan parayı geri almaya
çalışıyor. Olay biraz yatıştığı bir anda
Keith Chen, hiç görmemeyi tercih
ettiğini söylediği bir olaya şahit
oluyor: Erkek maymunlardan biri, dişi
maymunlardan birine yaklaşıp, ona
elinde bulunan somunlardan birini
veriyor ve bunun karşılığında dişi
maymun, erkek maymunun seks
teklifini kabul ediyor! İşin ilginç yanı
bu iki maymunun "işi" bittikten
sonra,dişi maymun "kazandığı"
parayı araştırmacıya getirip, bununla
üzüm almaya çalışıyor.
Chen, bu olayı maymun tarihindeki
ilk "fuhuş" olarak tanımlıyor.

Üniversitenin araştırma etik bölümü,
maymunlar üzerinde yapılan para
araştırmasının, maymunların yaşam
koşulunu, değerlerini ve gündelik
yaşamlarını tamamen değiştirdiği ve
zedelediği gerekçesiyle, araştırmayı
iptal edip, maymunlara para
verilmesini yasaklıyor. .